10 april 2025, mr. Claudia Lammers (Strafrechtadvocaat)

De vertrouwelijkheid onder druk: de rechtsstaat op de proef gesteld

Opnieuw is een advocaat aangehouden die verbonden was aan de verdediging van verdachte R. Taghi.

Mr. Vito Shukrula is de derde raadsman die door het Openbaar Ministerie wordt verdacht van deelneming aan een criminele organisatie als bedoeld in artikel 140 Sr. Wat deze zaak extra opvallend maakt, is dat de verdenking mede zou zijn gebaseerd op vertrouwelijke gesprekken tussen advocaat en cliënt zijn afgeluisterd. Het strafrechtelijk onderzoek naar mr. Shukrula is aangevangen in december 2024, naar aanleiding van informatie afkomstig van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). In een zogenoemd ambtsbericht heeft de AIVD aan het O.M. gerapporteerd dat mr. Shukrula zou hebben gefungeerd als doorgeefluik van berichten van zijn cliënt, Taghi, aan derden binnen diens criminele netwerk. De inhoud en herkomst van een dergelijk ambtsbericht zijn – naar hun aard – niet verifieerbaar voor de verdediging en andere procespartijen. De verdediging kan geen inzage krijgen in de onderliggende bronnen of de gebruikte methoden van de inlichtingendienst. Om die reden mogen ambtsberichten niet worden aangewend voor het bewijs in een strafrechtelijke procedure. Dergelijke berichten kunnen echter wel ten grondslag liggen aan de beslissing om geheimhoudersgesprekken tussen een advocaat en een verdachte af te luisteren. Dit leidt tot spanning met het recht op een eerlijk proces (artikel 6 EVRM). Ook in dit geval is dus, op basis van deze niet verifieerbare informatie van een niet verifieerbare afzender, kennelijk een strafrechtelijk onderzoek opgestart waarbij (onder andere) afluistermaatregelen zijn toegepast op gesprekken tussen mr. Shukrula en zijn cliënt.

Deze ontwikkeling raakt het hart van onze rechtsstaat. Het recht op vertrouwelijke communicatie tussen advocaat en cliënt is verankerd in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en vormt een essentieel onderdeel van het recht op een eerlijk proces. Dit beginsel waarborgt dat iedere verdachte zich in vrijheid en zonder angst voor afluistering tot zijn raadsman kan wenden. Het is geen privilege, maar een fundament van de rechtspleging.

De onschuldpresumptie is eveneens fundamenteel rechtsbeginsel dat al eeuwenlang ten grondslag ligt aan het Nederlandse strafrecht. De onschuldpresumptie betekent dat iemand onschuldig is, tot het tegendeel is bewezen. Dit houdt in dat een verdachte pas schuldig mag worden bevonden als er voldoende wettig en overtuigend bewijs is, vastgesteld door een onafhankelijke rechter. Hoewel aangenomen mag worden dat het Openbaar Ministerie niet lichtvaardig overgaat tot de aanhouding van wederom een advocaat die in verband wordt gebracht met de zaken rondom verdachte Taghi, dringt zich eveneens de vraag op in hoeverre mr. Shukrula — gelet op eerdere aanhoudingen van advocaten — als een gewaarschuwd persoon moet worden beschouwd. Ongeacht het verdere verloop en de uiteindelijke uitkomst van de strafrechtelijke procedure, staat vast dat het OM, blijkens het heden gepubliceerde persbericht, een advocaat heeft aangehouden op basis van inhoud uit gesprekken die onder het verschoningsrecht vallen.

De recente wetsvoorstellen die voortvloeien uit de aanhouding van mr. Inez Weski, waaronder het cameratoezicht op advocatenbezoeken en de invoering van verplichte dubbele rechtsbijstand bij verdachten van “zeer ernstige strafbare feiten”, illustreren een verontrustende tendens. Waar fundamentele rechten ooit onaantastbaar leken, worden zij de laatste jaren gepresenteerd als inwisselbare belangen die gemakkelijk kunnen wijken voor de opsporing. Maar zonder duidelijke wettelijke grenzen en toetsingskaders, dreigt een hellend vlak waarbij rechtswaarborgen systematisch worden uitgehold.

Daarbij kan de timing van de aanhouding van mr. Shukrula niet genegeerd worden. Juist op de dag waarop in de strafzaak tegen mr. Weski fundamentele kritiek werd geuit op haar detentieomstandigheden — die volgens de Inspectie Justitie en Veiligheid strijdig zijn met zowel de Penitentiaire beginselenwet als internationale verdragen — besluit het OM tot nieuwe strafrechtelijke actie tegen een advocaat uit hetzelfde verdedigingskader. Het is een samenloop van omstandigheden die wringt en vragen oproept over de proportionaliteit en onafhankelijkheid van het handelen van het Openbaar Ministerie.

De kernvraag luidt: kan het waarborgen van een eerlijk proces worden opgeofferd aan de wens tot effectieve opsporing, zonder dat daarmee de fundamenten van de democratische rechtsstaat worden aangetast? Als we toelaten dat het geheimhoudingsrecht wordt doorbroken op basis van vermoedens of niet verifieerbare ambtsberichten, kan geen eerlijk proces worden gewaarborgd.

De kracht van het strafrecht ligt in zijn begrenzing door de rechtsstaat. Zodra die grenzen vervagen, verliezen we de essentie van rechtvaardige rechtspleging. In een tijd waarin het strafrecht steeds meer wordt ingezet als politiek instrument of als reactie op publieke verontwaardiging, is het juist van belang om de beginselen waarop ons rechtssysteem rust — legaliteit, proportionaliteit, onschuldpresumptie en effectieve rechtsbijstand — te blijven verdedigen.

Wie zwijgt als de rechtsstaat wordt aangetast omwille van de ernst van één zaak, verliest straks het vermogen om haar nog te herkennen in andere.